Landraces. Odmiany konopi na świecie: ochrona czy ewolucja

Często wyobrażamy sobie odmiany landrace jako izolowane populacje lub subpopulacje w odległej, górskiej dolinie, prawie nieznanej ludziom, a tym bardziej nauce. W rzeczywistości nie jest to odmiana landrace, ponieważ tradycyjne odmiany są wynikiem interakcji rośliny z otoczeniem, ale zawsze modulowaną przez lokalne praktyki rolnicze i zastosowania.

Przykład doliny wspomniany wcześniej można dokładniej określić jako rodzimą lub naturalizowaną dziką populację. Różnice między tymi pojęciami a koncepcją landrace, wraz z charakterystykami każdej z nich, omówione zostaną poniżej.

Populacje rodzime

Są to rośliny rodzime dla danego miejsca, których pochodzenie i ewolucja są wynikiem charakterystycznego ekosystemu tego obszaru, bez ingerencji człowieka. Jest to bardzo łatwy przypadek do rozróżnienia dla wszystkich tych roślin, które, mimo że dobrze znane ludziom, nie były uprawiane ani wykorzystywane, a więc człowiek nie ingerował w ich rozprzestrzenianie się ani ewolucję. Przykłady tego stanowią kolcolist zachodni (Ulex europaeus) czy szakłak wieczniezielony (Rhamnus alaternus), by wspomnieć o gatunkach roślin o szerszym zasięgu niż endemity wysp i pasm górskich, klasyczne przykłady rodzimych populacji dzikich.

W przypadku marihuany, podobnie jak wielu innych gatunków roślin uprawnych, trudno ustalić, że istnieją populacje, które, mimo że dzikie, nie uległy krzyżowaniu, w teraźniejszości lub przeszłości, z odmianami uprawnymi. W każdym razie w środowisku naukowym dość powszechnie przyjmuje się, że konopie pochodzą z Azji Środkowej, zachodnich Chin (Płaskowyż Tybetański) i przedgórza Himalajów, więc – chyba że nastąpią jakieś wielkie niespodzianki – nie możemy oczekiwać znalezienia populacji rodzimej marihuany poza tymi obszarami.

Badanie przodków głównych upraw światowych – populacji dzikich i rodzimych roślin, które dały początek drzewom owocowym, warzywom i zbożom – doprowadziło Nikołaja Wawiłowa w XX wieku do sformułowania teorii centrów pochodzenia roślin uprawnych (Vavilov, 1926). Ten radziecki biolog zidentyfikował szereg centrów pochodzenia dla licznych gatunków uprawnych w tych samych miejscach, gdzie występuje wiele ich dzikich krewnych. To samo dotyczy konopi; ich najbliżsi dzicy krewni (rodzina Cannabaceae) znajdują się w wyżej wspomnianych obszarach Azji Środkowej.

Te pierwotne populacje mają kluczowe znaczenie dla hodowców roślin, a także dla samego gatunku, ponieważ reprezentują ogromne rezerwuary genów, które mogą być interesujące dla poprawy odporności na choroby, szkodniki i stres środowiskowy, a także zarówno korzystnych, jak i niekorzystnych mutacji, które mogą być przedmiotem badań. Najlepszym sposobem zachowania tej różnorodności genetycznej jest poszanowanie rozległości i integralności ich siedlisk.

Populacje dzikie naturalizowane

Są to rośliny wprowadzone lub uprawiane przez człowieka, ale które rosną dziko i utrzymują się bez jakiegokolwiek zarządzania ze strony człowieka. W wielu przypadkach trudno je odróżnić od roślin rodzimych bez dogłębnej znajomości lokalnej flory i historii botanicznej. Poprawna identyfikacja gatunku jest również zwykle konieczna, ponieważ nie wszystkie naturalizowane rośliny są tak charakterystyczne jak trawa pampasowa (Cortaderia selloana) czy karpobrot jadalny (Carpobrotus edulis), klasyczne przykłady roślin inwazyjnych wprowadzonych jako ozdobne na Półwyspie Iberyjskim. W każdym razie nie wszystkie naturalizowane rośliny zachowują się jak gatunki inwazyjne.

W przypadku konopi to zjawisko można obserwować w regionach europejskich, gdzie konopie włókniste były uprawiane na włókno lub gdzie odmiany konopi są używane w celach leczniczych i gdzie teraz rosną dziko. Pomimo że daleko im do miejsca pochodzenia, ta roślina wykazała dużą zdolność adaptacyjną, dobrze rozwijając się bez ingerencji człowieka w klimatach kontynentalnych (z zimnymi zimami, podobnymi do regionu rodzimego), takich jak Syberia czy Rumunia. Rozwija się również w klimatach śródziemnomorskich lub subtropikalnych, jak ma to miejsce w Indiach i północnym Wietnamie.

Na Półwyspie Iberyjskim niedawne badanie wskazuje na trzy wydarzenia wprowadzenia cannabis: paleolityczne, neolityczne i średniowieczne, przy czym dwa ostatnie niemal na pewno wprowadzone przez człowieka (Rull i in., 2023). To zgadza się z przyjętą teorią, że cannabis znalezione w Europie odpowiada odmianom uprawnym lub populacjom konopi włóknistych naturalizowanych.

Populacje roślin naturalizowanych zazwyczaj nie budzą wielkiego zainteresowania w hodowli roślin ani ochronie, ponieważ duża część różnorodności genetycznej populacji pierwotnej jest eliminowana i odrzucana podczas procesu selekcji do uprawy i późniejszej poprawy. Ponadto, gdy odmiana lub pewne osobniki stają się naturalizowane, tracą przez kolejne pokolenia te ulepszone cechy (rozmiar owoców, smak, wczesność itp.), wracając do cech, które pozwalają im przetrwać w stanie dzikim (toksyczność, mechanizmy obronne takie jak ciernie itp.).

Landrace czy odmiany rodzime

Rodzime odmiany roślin uprawnych mogą się teraz wydawać prawie egzotyczne, wynikiem wysiłków niektórych ludów i regionów, by mieć własne odmiany roślin i zwierząt. Rzeczywistość jest nieco bardziej trzeźwa, ponieważ głównym celem wielu społeczności, które rozwijały odmiany, było po prostu przetrwanie. Ważne jest pamiętanie, że nie tak dawno nie było szklarni, mechanizacji, nawadniania ani niezliczonych środków, które dziś pozwalają nam znacznie rozszerzyć zasięg uprawy wielu roślin.

W przeszłości gatunki roślin, które dobrze adaptowały się do produkcji na danym terytorium, były nieliczne, a posiadanie lepiej przystosowanej, bardziej cenionej lub unikalnie charakterystycznej odmiany rośliny lub zwierzęcia oznaczało przetrwanie, a nawet dobrobyt dla danego obszaru. To nadal jest bardzo widoczne w uprawach o wysokiej wartości, takich jak odmiany winorośli na wino, szczególnie cenione owoce, warzywa takie jak szparagi i karczochy, szafran, chmiel i wiele więcej.

Marihuana ma liczne odmiany rodzime ze względu na dużą liczbę miejsc i kultur, które z nią pracowały; czasem w tym samym obszarze opracowano nawet kilka odmian, w zależności od różnych zastosowań, takich jak włókno, pożywienie (nasiona i pasza) oraz lecznicze, co jest rzadkie w przypadku innych roślin.

Przykłady landrace

Niektóre przykłady landrace i landrace konopi, w oparciu o ich zastosowanie, to europejskie odmiany nasienne, afrykańskie odmiany używane w celach rytualnych i leczniczych, gdzie wykorzystuje się cały kwiat (często fermentowany), południowo-wschodnioazjatyckie odmiany na włókna tekstylne i paszę dla zwierząt oraz oczywiście indyjskie odmiany „Kush” do ekstrakcji suchej żywicy. Przykłady tych odmian są niekończące się, ale ważne jest pamiętanie, że spośród wszystkich wymienionych obszarów tylko ostatni mógł bezpośrednio pochodzić z pierwotnych populacji naturalnych, ponieważ w pozostałych przypadkach konopie zostały wprowadzone przez człowieka, niemal na pewno z landrace wcześniej uprawianych przez inne ludy.

W przypadku Ameryki istnieje większa kontrowersja dotycząca wprowadzenia marihuany na kontynent, od pierwszych ludzi, którzy przekroczyli Cieśninę Beringa, po różne kultury, które postawiły stopę na ziemiach amerykańskich w czasach przedkolumbijskich (Holmes, 1896).

Wartość genetyczna tradycyjnych odmian i landrace

Główna wartość tych odmian polega na tym, że reprezentują bardzo interesującą rezerwę genetyczną dla hodowców roślin. W roślinach takich jak konopie, gdzie istnieje liczne tradycyjne odmiany, szerokość biblioteki genetycznej wynikającej z połączenia wszystkich landrace może być znacznie większa niż puli genów populacji dzikich.

Ponadto ze względu na sam proces, przez który tradycyjne odmiany są selekcjonowane i uprawiane (metody selekcji masowej, w których zazwyczaj krzyżuje się liczne osobniki), wykazują one znaczną zmienność. Hodowcy tych odmian wywierają stosunkowo łagodną presję selekcyjną na kilka cech (takich jak kolor i dojrzewanie), podczas gdy inne cechy podlegają selekcji w niewielkim stopniu lub wcale. W konsekwencji kolejne pokolenie zawiera osobniki o różnych rozmiarach, poziomach odporności i produktywności itp. Tego nie obserwuje się we współczesnych odmianach, gdzie dąży się do największej możliwej jednorodności we wszystkich aspektach, w celu standaryzacji procesów w przemyśle, ale kosztem adaptacyjności upraw.

Wartość kulturowa tradycyjnych odmian

Nawet bez brania pod uwagę wartości genetycznej tych odmian istnieje wartość, która wykracza poza to, co namacalne, ponieważ w procesie modyfikowania dzikich roślin ludzkość dostosowała się do zaspokajania potrzeb każdego organizmu, z którym pracuje. Historii ludu i wielu rodzin nie da się zrozumieć bez upraw, z którymi są powiązane; święta, zwyczaje, a nawet krajobraz i sama ziemia nieustannie przypominają nam, dlaczego jesteśmy na tym terytorium.

Landrace: ochrona czy ewolucja?

Wielu growerów z pewnością miało okazję posadzić nasiona tradycyjnej odmiany. Zanim dokonamy jakichkolwiek zaleceń dotyczących pracy z tego typu odmianami, wyjaśnijmy, że eksperymentowanie i zabawa krzyżowaniem odmian nie może być uważane za coś inherentnie złego, o ile odbywa się to z rozsądkiem i uczciwością.

Na przykład, jeśli zdecydujesz się skrócić czas kwitnienia tropikalnej landrace sativa przez skrzyżowanie jej z odmianą kwitnącą wcześniej, sukces polega na uczynieniu odmiany trudnej w uprawie bardziej dostępną dla przeciętnego growera. Nie jest ani konieczne, ani wskazane ukrywanie faktu, że landrace została nieco zmodyfikowana lub zaadaptowana, ponieważ to komplikuje pracę kolejnych hodowców. Wiele tradycyjnych odmian cierpi na pewien stopień hermafrodytyzmu, a niektóre banki nasion specjalizujące się w tradycyjnych odmianach dopuszczają tylko tego typu selekcję, ponieważ jest to bardzo trudny problem do pokonania dla większości growerów.

Jeśli celem jest zachowanie tradycyjnej odmiany jak najbardziej wiernie, hodowca (który w tym przypadku ogranicza się do roli konserwatora) musi uprawiać jak największą liczbę roślin w każdej partii, nie mniej niż 100 osobników, i pozwolić na swobodne krzyżowanie między nimi bez wywierania żadnej presji selekcyjnej. Jeśli dodatkowo można zebrać podobną liczbę osobników z faktycznej populacji, by skrzyżować je z naszą próbką, włączymy geny, które mogły zostać pominięte w początkowej próbce. W ten sposób bank nasion utrzymuje porcję, która jest jak najbardziej wierna rzeczywistości populacji lub grupy osobników, co – nie należy o tym zapominać – stanowi żywą i stale ewoluującą jednostkę.

Przeczytaj na Soft Secrets także o:

Landrace - rzadkie i zagrożone odmiany

Różnorodność roślin ma znaczenie. Jak powstrzymać erozję genetyczną?

Degeneracja klonalna